Menu
Trong nhiều cuộc họp chiến lược, khi doanh nghiệp tăng trưởng chậm hoặc bỏ lỡ cơ hội, câu trả lời quen thuộc thường là: “Chúng ta cần thêm công nghệ”, “Hệ thống chưa đủ mạnh” hoặc “Dữ liệu chưa đủ tốt”. Công nghệ dần trở thành lời giải thích an toàn cho mọi sự trì hoãn.
Nhưng nếu nhìn thẳng vào thực tế, rất nhiều doanh nghiệp sở hữu hệ thống hiện đại, báo cáo đầy đủ, thậm chí đã ứng dụng AI, vẫn loay hoay trong hành động. Vấn đề không nằm ở việc có hay không có công nghệ, mà nằm ở khả năng ra quyết định đúng lúc trong một môi trường liên tục biến động.
Doanh nghiệp hiếm khi sụp đổ vì thiếu công cụ. Họ sụp đổ vì quyết định đến quá muộn, khi thị trường đã thay đổi, cơ hội đã qua và rủi ro đã trở thành hiện thực.
Quyết định chậm hiếm khi tạo ra khủng hoảng ngay lập tức, nên rất dễ bị xem nhẹ. Nhưng chính vì âm thầm, nó tích lũy chi phí theo thời gian và bộc lộ hậu quả khi doanh nghiệp đã mất khả năng xoay chuyển.
Trước hết là chi phí cơ hội. Trong bối cảnh cạnh tranh cao và chu kỳ thị trường ngắn, việc trì hoãn một quyết định có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế tiên phong, để đối thủ chiếm lĩnh khách hàng, thiết lập chuẩn mực mới hoặc khóa chặt chuỗi cung ứng. Nhiều doanh nghiệp nhận ra mình tụt lại phía sau không phải vì chọn sai hướng, mà vì chọn đúng nhưng hành động quá chậm.
Tiếp theo là chi phí tổ chức. Khi quyết định bị trì hoãn liên tục, tổ chức rơi vào trạng thái chờ đợi. Nhân sự không biết đâu là ưu tiên thật sự, các phòng ban làm việc cầm chừng, còn các cuộc họp thì lặp đi lặp lại mà không dẫn tới hành động cụ thể. Dần dần, tổ chức hình thành một niềm tin nguy hiểm: “Phân tích thêm cũng không thay đổi được gì”. Đây là lúc động lực và niềm tin bị bào mòn.
Cuối cùng là chi phí chiến lược. Trong môi trường bất định, lợi thế cạnh tranh không nằm ở việc luôn đúng, mà ở khả năng điều chỉnh sớm. Doanh nghiệp ra quyết định chậm thường cũng là doanh nghiệp điều chỉnh chậm, và vì thế dễ bị mắc kẹt trong những giả định đã lỗi thời.
Ra quyết định trong doanh nghiệp chưa bao giờ là hoạt động hoàn toàn lý trí. Trực giác, kinh nghiệm và cảm xúc của lãnh đạo luôn đóng vai trò quan trọng, đặc biệt trong những tình huống mới hoặc chưa có tiền lệ. Tuy nhiên, vấn đề phát sinh khi cảm tính trở thành nền tảng duy nhất, trong khi dữ liệu đã hiện hữu ngay trong tổ chức.
Ngày nay, hầu hết doanh nghiệp đều có dữ liệu về bán hàng, vận hành, tài chính và khách hàng. Khi những dữ liệu này không được sử dụng, quyết định dựa hoàn toàn vào “cảm giác” không còn là sự quyết đoán, mà là lãng phí tài sản quản trị.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh là dữ liệu không thay thế con người. Dữ liệu giúp làm rõ xu hướng, chỉ ra vấn đề và giảm bớt phỏng đoán, nhưng con người vẫn là người đặt ngữ cảnh và chịu trách nhiệm cuối cùng. Quyết định hiệu quả nằm ở điểm giao giữa con số và tư duy quản trị, chứ không ở một trong hai thái cực.
Một nguyên nhân ít được nhìn nhận nhưng có tác động sâu rộng đến chất lượng quyết định là hiện tượng “noise” – sự nhiễu trong ra quyết định.
Noise xuất hiện khi cùng một vấn đề, nhưng kết quả quyết định lại khác nhau tùy người, tùy thời điểm hoặc tùy trạng thái cảm xúc. Hai quản lý có thể đánh giá cùng một đề xuất nhưng đưa ra kết luận trái ngược. Một quyết định được thông qua hôm nay, nhưng bị đảo ngược ngày mai dù bối cảnh không thay đổi đáng kể.
Điểm nguy hiểm của noise là nó không tạo ra sai lầm rõ ràng để dễ quy trách nhiệm. Thay vào đó, nó khiến tổ chức trở nên khó đoán và thiếu nhất quán. Nhân sự không hiểu tiêu chí đánh giá là gì, dẫn đến tâm lý phòng thủ, làm việc theo cảm tính hoặc tìm cách “đoán ý sếp”.
Về dài hạn, noise làm suy giảm chất lượng chiến lược, tăng rủi ro vận hành và xói mòn niềm tin vào hệ thống lãnh đạo. Dữ liệu, quy trình và tiêu chí rõ ràng không thể loại bỏ hoàn toàn noise, nhưng giúp giảm đáng kể sự phụ thuộc vào cảm xúc cá nhân trong từng thời điểm ra quyết định.
Ra quyết định nhanh không đồng nghĩa với ra quyết định vội. Ngược lại, nó đòi hỏi một hệ thống được thiết kế đủ tốt để tránh việc mọi quyết định đều phải chờ họp và xin ý kiến nhiều cấp.
Trước hết, doanh nghiệp cần phân biệt rõ các loại quyết định. Quyết định chiến lược nên ít, nhưng được đầu tư chiều sâu về dữ liệu và thảo luận. Trong khi đó, quyết định vận hành cần được chuẩn hóa, phân quyền và thực hiện nhanh, thay vì dồn hết lên cấp lãnh đạo cao nhất.
Một yếu tố quan trọng khác là trách nhiệm quyết định. Nhiều tổ chức ra quyết định chậm không phải vì thiếu thông tin, mà vì không ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Khi quyền quyết định mơ hồ, tổ chức có xu hướng họp nhiều hơn để “chia sẻ trách nhiệm”, nhưng hành động thì ít đi.
Cuối cùng, thông tin cần được thiết kế xoay quanh quyết định. Lãnh đạo không cần tất cả chi tiết, mà cần thấy:
– Những điểm đang lệch khỏi kế hoạch
– Xu hướng chính đang hình thành
– Rủi ro nếu không hành động kịp thời
Công nghệ không ra quyết định thay con người, nhưng giúp con người nhìn rõ hơn và sớm hơn.
Dashboard (bảng điều khiển dữ liệu quản trị) hiệu quả không phải là nơi trình bày thật nhiều số liệu, mà là công cụ làm nổi bật vấn đề. Một dashboard tốt giúp lãnh đạo nhanh chóng nhận ra điều gì đang đi sai hướng và cần hành động ngay ở đâu.
AI mở rộng khả năng này bằng việc phát hiện bất thường và dự báo xu hướng. Thay vì chỉ nhìn lại quá khứ, doanh nghiệp có thể chủ động chuẩn bị cho những kịch bản có khả năng xảy ra. Scenario planning (lập kế hoạch theo các kịch bản tương lai) không nhằm đoán đúng tương lai, mà giúp tổ chức giữ được trạng thái chủ động trong bất định.
Một nghịch lý trong quản trị hiện đại là: càng lên cao, lãnh đạo càng không nên ra quá nhiều quyết định. Vai trò quan trọng hơn của lãnh đạo là thiết kế hệ thống để quyết định được đưa ra đúng lúc, bởi đúng người, với thông tin phù hợp.
Lãnh đạo hiệu quả không kiểm soát bằng cách can thiệp vào mọi việc, mà bằng cách đặt nguyên tắc, xây tiêu chí và tạo môi trường nơi quyết định được đưa ra nhất quán. Khi hệ thống vận hành tốt, lãnh đạo không cần “chữa cháy” liên tục, mà tập trung vào những quyết định thật sự mang tính sống còn.
Công nghệ là điều kiện cần. Dữ liệu là nền tảng. AI là đòn bẩy.
Nhưng yếu tố quyết định doanh nghiệp sống sót và tăng trưởng vẫn là khả năng ra quyết định kịp thời, nhất quán và có trách nhiệm.
Doanh nghiệp không chết vì thiếu công nghệ. Họ chết vì không quyết định đủ nhanh trong một thế giới không chờ đợi ai.
